Niet vermelden gebruik IOB-algoritme schendt motiverings- en transparantiebeginsel

Rb. Den Haag 29 juli 2026, IT 5466; ECLI:NL:RBDHA:2026:21628 ([eiseres] tegen de minister van Buitenlandse Zaken). In deze zaak komt [eiseres], een Iraanse vrouw, op tegen de afwijzing van haar aanvraag voor een visum kort verblijf om haar dochter en de partner van haar dochter in Nederland te bezoeken. De minister weigert het visum omdat [eiseres] onvoldoende sociale en economische binding met Iran heeft aangetoond, waardoor redelijke twijfel bestaat of zij het Schengengebied tijdig zal verlaten. Bij de voorfase van de behandeling gebruikt de minister het algoritme Informatie Ondersteunend Beslissen (hierna: IOB). IOB controleert gegevens uit de aanvraag op beschikbare databronnen, past profielen toe en kent op basis van een wegingsmodel een snelle, reguliere of intensieve track toe. De consulaire medewerker bepaalt daarna zelfstandig hoe intensief de aanvraag wordt onderzocht en beslist inhoudelijk op de aanvraag. De aanvraag van [eiseres] kreeg score 0 en kwam in de reguliere track terecht. Er was geen match met de geraadpleegde databronnen en geen actief kans- of risicoprofiel waarop haar aanvraag aansloot. [eiseres] stelt onder meer dat IOB tot ongerechtvaardigd onderscheid op grond van nationaliteit, ras of etnische afkomst kan leiden en dat de minister niet transparant is geweest over het gebruik van het algoritme. 

De rechtbank ziet op basis van de beschikbare onderzoeken geen aanleiding om te concluderen dat de inzet van IOB invloed heeft op de uiteindelijke visumbeslissing. Onderzoeken signaleren wel risico's op bias en een mogelijke negatieve feedbackloop, maar uit een bias-experiment volgt niet dat de aan een aanvraag toegekende track de uiteindelijke beslissing van de consulaire medewerker beïnvloedt. IOB is bovendien niet zelflerend en [eiseres] viel zelf niet binnen een kans- of risicoprofiel. Het gebruik van IOB maakt het besluit in deze zaak daarom niet onrechtmatig. De minister heeft volgens de rechtbank wél het motiverings- en transparantiebeginsel geschonden door in het besluit niet te vermelden dat IOB was gebruikt en welke uitkomst dat voor [eiseres] had. Dat het gebruik van IOB in het openbare Algoritmeregister staat, is niet genoeg. De motivering moet voor [eiseres] inzichtelijk en controleerbaar maken hoe de minister tot het besluit is gekomen. Daarbij wijst de rechtbank ook op de transparantieverplichting voor de verwerking van persoonsgegevens uit art. 5 lid 1 AVG. De minister had daarom in het besluit uitleg moeten geven over het gebruik en de rol van IOB, ook al beïnvloedde het algoritme de uiteindelijke beslissing niet. De minister heeft [eiseres] daarnaast ten onrechte niet gehoord in bezwaar. De rechtbank verklaart het beroep om deze twee gebreken gegrond en vernietigt het besluit. De rechtsgevolgen blijven wel in stand, omdat de minister de visumaanvraag inhoudelijk mocht weigeren wegens onvoldoende aangetoonde sociale en economische binding met Iran en de daardoor bestaande redelijke twijfel over tijdige terugkeer. 

7. Uit de toelichting van de minister volgt – samengevat – het volgende. De minister moet, voordat een visum kort verblijf kan worden verstrekt, beoordelen of aan alle voorwaarden wordt voldaan. Omdat er veel visumaanvragen zijn maakt de minister in de voorfase van de besluitvorming gebruik van IOB. IOB bestaat uit drie onderdelen: 1) de ‘hit/no hit-methode’ op de in de BAO3 aanwezige databronnen, 2) de toepassing van de beslisboom voor het opstellen van profielen en 3) het gebruik van het wegingsmodel voor het vaststellen van de score en het toekennen van een track, namelijk snel (fast), regulier (regular) of intensief (intensive).

12. De rechtbank overweegt als volgt. Uit het onderzoek dat SigmaRed heeft verricht volgt een aantal zorgen. Zo volgt hieruit dat er een indicatie van bias is voor de Jemenitische nationaliteit, want die heeft een hogere aanwezigheid in de risicoprofielen dan wordt verklaard door de afwijzingspercentages.10 Verder is een punt van zorg dat het classificatiemodel afwijzingspercentages gebruikt om de weging uit te voeren. Als de beslismedewerker zijn of haar beslissing vervolgens baseert op de uitkomst van het IOB-algoritme, kan dit leiden tot een negatieve feedbackloop waardoor het systeem zichzelf bevestigt.11 Uit het onderzoek volgt wel een correlatie tussen het profiel en de uitkomst van de beslissing op de visumaanvraag, maar er is geen bewijs voor causaliteit.12 SigmaRed beveelt aan om een doorlopend monitoringssysteem in te richten.